Toros eteklerindeki ilk insan izlerinden bugünün liman kentine: Mersin'in tarihini yerler, insanlar ve değişen gündelik hayat üzerinden okuyun.
Vadilerde ilk insan izleri
Mersin'in insanlık tarihi, kentlerden çok önce Toros eteklerinde başladı. Tarsus ve Çamlıyayla çevresinde bulunan yontmataşlar, insanların çakmaktaşı toplayıp işlediği bir coğrafyayı gösterir. Erdemli'nin kuzeyindeki Eşek Deresi Mağarası ise bu uzun geçmişe tarihlenmiş bir pencere açar: Geç Epipaleolitik tabakalardan elde edilen radyokarbon tarihleri MÖ 13.324–10.631 aralığına uzanır.
Küçük avcı-toplayıcı gruplar mağaraya tekrar tekrar uğradı. Taş aletlerin yanında kemik aletler, öğütme taşları, deniz kabukları ve kolyeler bıraktılar. Orta Anadolu obsidyeni de bu vadinin çevresindeki daha geniş dünyayla bağlantısına işaret eder. Yerleşik köylerin hikâyesi, binlerce yıl sonra kıyı ovasında belirginleşecektir.
MÖ 7. binyılda Yumuktepe'de evler, ocaklar ve gündelik üretimin izleri bir araya gelir. Taş temeller üzerine kurulan dal örgü ve sıvalı kulübelerde yaşayan insanlar tahıl ve baklagil tüketiyor, koyun, keçi, sığır ve domuz yetiştiriyordu. Çanak çömlek, obsidyen ve kemik aletler bu köy hayatının eşyalarıydı.
Tarsus'taki Gözlükule'nin en erken tabakaları da Neolitik döneme uzanır. İki höyükte üst üste biriken yapılar, bugün kentin içinde görülen yükseltileri oluşturdu. Yumuktepe'nin sonraki tabakalarında köy, giderek daha karmaşık bir yerleşime dönüştü.
Yumuktepe'de MÖ 5. binyılın başlarına tarihlenen taş temelli kerpiç sur, anıtsal kapı ve teraslar, yerleşimin yeni düzenini görünür kılar. Kuzey kesimdeki bir terasın radyokarbon tarihleri MÖ 2.880–2.470 aralığını verir. Geç Tunç Çağı tabakalarında da tahkimat vardır.
Göksu vadisindeki Kilise Tepe'de Erken, Orta ve Geç Tunç Çağı evreleri kazılarla açığa çıkarıldı. Kıyıdaki höyüklerle vadideki yerleşimler, Mersin'in tarihini yalnız deniz kenarından okumamayı hatırlatır: iç kesimler de bu hikâyenin içindedir. Demir Çağı'nda ise kaleler ve denizaşırı bağlantılar daha belirgin izler bırakır.
Yumuktepe'nin MÖ 8.–5. yüzyıl seramikleri Rodos, Kıbrıs ve Ege adalarıyla bağlantılar gösterir. Yerel üretimle ithal veya örnek alınmış kaplar aynı buluntu dünyasında yan yana durur. Böylece höyüğün gündelik eşyaları, kıyının Akdeniz içindeki yerini de anlatır.
Gülnar'daki Meydancıkkale'de anıtsal giriş, kabartmalar, mezar ve sikke buluntuları Demir Çağı, Pers ve Helenistik evrelerin izlerini taşır. Bu yüksek, tahkimli yerleşim, sonraki çağların kıyı kentleriyle birlikte okunabilecek bir iç bölge odağıdır.
Helenistik çağın izleri yalnız büyük kentlerde değildir. Erdemli'nin yüksek kesimlerindeki Emirzeli'de bir kule, evler, sarnıçlar ve mezarlar vardır. Kabaçam'da poligonal kule, atölye, konutlar ve düzenli sokak ağı, kırsal yerleşimin yapısını gösterir.
Bozyazı'daki Nagidos'un akropolü, yamaç yerleşimi ve nekropolü de kıyıdaki kent hayatının farklı parçalarını bir araya getirir. Sonraki Roma çağında bu yerleşim dünyasına yeni yapılar, mezarlar ve üretim mekânları eklenecektir.
Roma dönemini bugün yalnız görkemli yapıların içinden okumuyoruz. Anamur'daki Kalınören kent alanında üst ve aşağı şehir, hamam ve nekropol; Sipahili Karayer'de tonozlu mezarlar; Büyükeceli'de kaya mezarları ve seramikler vardır. Bu kalıntılar kent yaşamıyla kırsal çevrenin birlikte var olduğunu gösterir.
Adamkayalar'ın mezar sahneleri ve Yunanca yazıtları, ölülerin hatırasını kayaya taşır. Akkale'de ise liman düzenekleri, sarnıç, hamam, mezar anıtı ve döşeli cadde kıyıdaki küçük bir liman yerleşimini oluşturur. Geç Antik Çağ'a gelindiğinde bu çevrede kiliseler ve hac merkezleri belirginleşir.
Silifke yakınındaki Ayatekla'da mağara kutsal alanı, bazilikalar, hamam ve sarnıçlar bir hac kompleksinin parçalarıdır. Göksu vadisindeki Kilise Tepe'de 5. yüzyıla ait kilise, Boğsak Adası'nda ise yerleşim ve birden çok bazilika bulunur.
Anemurion'un Büyük Hamam–Palaestra Kompleksi'nde mekânlar zaman içinde işlev değiştirdi; Geç Antik Çağ'da atölye, depo ve üretim için kullanıldı. Kelenderis agorasındaki bazilika da kıyı kentlerinin değişen yaşamından bir izdir. Sonraki yüzyıllarda bölgenin bir başka yüzü, askerî sınır ve geçiş noktaları üzerinden görünür olur.
787–788'de yeniden tahkim ve iskân edilen Tarsus, Abbasî sınır dünyasının merkezlerinden biri oldu. Horasanlı asker-yerleşimciler ve Misis ile Antakya çevresinden gelen başka gruplar kente yerleştirildi. Askerî ve dinî vakıflarla desteklenen dār kurumları bu hayatın içindeydi.
Lamos çevresinde 845–846 ve 856'da esir mübadeleleri yapıldı. Sınır yalnız çatışmanın değil, görüşmenin ve karşılıklı geçişin de yeriydi. Tarsus 965'te Doğu Roma yönetimine geçti; sonraki Ortaçağ yüzyıllarında kentler ve kaleler yeniden farklı güçlerin arasında kaldı.
Lampron, Tarsus ve Korykos, Ortaçağ Kilikyası'ndaki siyasal ve kültürel ağların düğümleriydi. Erken 12. yüzyılda Korykos ve Seleukeia'da tahkimatlar onarıldı, garnizonlar bırakıldı ve Korykos limanına filo yerleştirildi. Daha sonra Kilikya Ermeni Krallığı döneminde limanlar ve geçişler ticaret ayrıcalıklarına konu oldu: 1201'de Tarsus, Cenevizli tüccarlara tanınan imtiyazda yer aldı.
1225 Selçuklu seferi Anamur, Sertavul ve Göksu vadisi yönlerinden Silifke'ye uzandı. Mut–Ermenek çevresinde Karaman Bey'in siyasal oluşumu, Tarsus'ta Memlûk seferleri ve ticaret antlaşmaları aynı yüzyılın farklı gelişmeleriydi. Sis'in 1375'te teslim olmasıyla Ermeni Krallığı sona erdi; Tarsus ve İçel'in sonraki yönetim değişimleri kendi sıralarıyla ilerledi.
15. yüzyılda Tarsus, Karamanoğulları, Ramazanoğulları ve Memlûkler arasındaki mücadelede birkaç kez el değiştirdi. Ramazanoğlu Ahmed Bey 1415'te kenti aldı; 1427'de Tarsus doğrudan Memlûk yönetimine bağlandı. 1457'de Karamanoğlu İbrahim'in aldığı kent aynı yıl yeniden Memlûk kuvvetlerine geçti.
İçel'de süreç başka bir sırayla ilerledi. 1471'de Mut çevresinde çatışma yaşandı; kıyı İçel 1483'te Karaman eyaleti düzenine katıldı. Tarsus'un Osmanlı yönetimine kesin geçişi ise 1516 Mısır seferi sırasında oldu. Böylece sonraki yüzyılların sancak, kaza ve iskân kayıtlarının dönemi açıldı.
Osmanlı kayıtları İçel'deki köyleri, cemaatleri, üretimi ve vergileri adlarıyla gösterir. 1572–1573'te Kıbrıs iskânı için hane yazımı yapıldı. 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başında Alaiye ve Teke çevresinden İçel'e zorunlu iskân, yaylak hareketlerini denetleyen emirler ve bazı cemaatlerin Kıbrıs'a sevki kaydedildi.
Gilindire ve diğer kıyı iskeleleri Kıbrıs'la asker, haber ve ticaret bağlantılarını taşıdı. 1815–1816'da Kıbrıs'taki kıtlık için İçel'den tahıl tedarik edildi. 1832 kayıtlarında Mersin ve Kazanlı iskeleleri de savunma düzenlemeleriyle görünür hâle gelir. Mersin'in liman kentine dönüşümü bu kıyı dünyasının içinden gelişecektir.
1852'de Mersin'e taş iskele yapılması ve Tarsus–Mersin yolunun iyileştirilmesi birlikte ele alındı. Pamuk üretiminin genişlemesi, vapur ticareti ve yeni ulaşım bağlantıları kentte birbirini izledi. 1886'da önce Mersin–Tarsus bölümü, ardından Adana'ya kadar demiryolu açıldı. 1888'de Mersin sancak merkezi oldu ve Tarsus kazası bu sancağa bağlandı.
Liman kentinin hayatında ticaret evleri, fabrikalar, okullar ve farklı dinî cemaatler yan yana yer aldı. Mavromatis ticaret evi dış ticaretin yanında kredi ve sarraflık da yapıyordu. 1890'ların başında Cuinet, Mersin kentinin sabit nüfusunu yaklaşık 9.000 kişi olarak verdi. I. Dünya Savaşı'nın ardından bu ticaret kenti işgalle karşılaştı.
Aralık 1918'de İngiliz ve Fransız birlikleri Mersin'e geldi. İşgal yıllarında belediye, Müdafaa-i Hukuk örgütleri ve Kuvâ-yi Milliye farklı görevlerle hareket etti. Nisan 1920'de millî kuvvetler Mersin'i kuşatıp Tarsus bağlantısını kesmeye çalıştı; Fransız donanmasının ateşi sonrasında kuşatma sona erdi. Haziranda Yenice istasyonu alındı ve demiryolunun bazı kesimleri tahrip edildi.
Mücadele yalnız cephede yaşanmadı. Mersin Hilâl-i Ahmer Cemiyeti para, giysi ve sağlık malzemesi topladı. 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nın ardından işgal yönetiminin devir ve çekilmesi Aralık 1921–Ocak 1922 başında aşamalı olarak gerçekleşti. 3 Ocak, Mersin'in Kurtuluş Günü olarak kentin belleğine yerleşti.
Cumhuriyet döneminde Mersin'in kurumları ve kent mekânı yeniden şekillendi. 1933'te Mersin ile İçel vilayetleri birleşti. Halkevi, okullar ve basın kent hayatında yer aldı; Hermann Jansen'in 1938 planı modern imar düzenine yön verdi. 1950'de Müfide İlhan belediye başkanı seçildi.
1962'de modern liman ve ATAŞ rafinerisi faaliyete geçti. Doğu kesimde sanayi ve depolama alanları yoğunlaşırken konut alanları kuzeye yayıldı. 1987'de Serbest Bölge, 1992'de Mersin Üniversitesi açıldı. Göçle büyüyen kentin gündelik hayatı, kültür kurumları ve ulaşım ihtiyaçları yeni yüzyıla taşındı.
Mersin 2013'te XVII. Akdeniz Oyunları'na ev sahipliği yaptı; 24 ülkeden katılımcılar 32 spor dalında yarıştı. Sel ve orman yangınları da ilin yakın dönem hayatında iz bıraktı. 6 Şubat 2023 depremleri Mersin'de hissedildi; kent, deprem bölgesinden gelen insanlar için barınma ve sağlık hizmetleri sağladı. Mersin Limanı uluslararası yardımın ulaştırıldığı noktalardan biri oldu.
Çukurova Uluslararası Havalimanı 10 Ağustos 2024'te hizmete açıldı. 2025 sonunda Mersin ilinin kayıtlı nüfusu 1.956.428 kişiydi. Bugünün Mersin'i, höyüklerin, kıyı kentlerinin, kalelerin ve liman çevresinde büyüyen mahallelerin aynı coğrafyada yan yana durduğu bir yer: bu sayfalarda izlediğimiz geçmiş, yaşayan kentin içinde devam ediyor.
Mersin'in insanlık tarihi, kentlerden çok önce Toros eteklerinde başladı. Tarsus ve Çamlıyayla çevresinde bulunan yontmataşlar, insanların çakmaktaşı toplayıp işlediği bir coğrafyayı gösterir. Erdemli'nin kuzeyindeki Eşek Deresi Mağarası ise bu uzun geçmişe tarihlenmiş bir pencere açar: Geç Epipaleolitik tabakalardan elde edilen radyokarbon tarihleri MÖ 13.324–10.631 aralığına uzanır. [55][187][29][106][40][41][116]
MÖ 3,200–547
Tunç Çağı, Kizzuwatna ve Demir Çağı Kilikyası
Yumuktepe'nin MÖ 8.–5. yüzyıl seramikleri Rodos, Kıbrıs ve Ege adalarıyla bağlantılar gösterir. Yerel üretimle ithal veya örnek alınmış kaplar aynı buluntu dünyasında yan yana durur. Böylece höyüğün gündelik eşyaları, kıyının Akdeniz içindeki yerini de anlatır. [106][240][243]
MÖ 547–67
Ahameniş ve Helenistik dönüşümler
Helenistik çağın izleri yalnız büyük kentlerde değildir. Erdemli'nin yüksek kesimlerindeki Emirzeli'de bir kule, evler, sarnıçlar ve mezarlar vardır. Kabaçam'da poligonal kule, atölye, konutlar ve düzenli sokak ağı, kırsal yerleşimin yapısını gösterir. [239][293][207]
Roma dönemini bugün yalnız görkemli yapıların içinden okumuyoruz. Anamur'daki Kalınören kent alanında üst ve aşağı şehir, hamam ve nekropol; Sipahili Karayer'de tonozlu mezarlar; Büyükeceli'de kaya mezarları ve seramikler vardır. Bu kalıntılar kent yaşamıyla kırsal çevrenin birlikte var olduğunu gösterir. [23][34][93][299]
Silifke yakınındaki Ayatekla'da mağara kutsal alanı, bazilikalar, hamam ve sarnıçlar bir hac kompleksinin parçalarıdır. Göksu vadisindeki Kilise Tepe'de 5. yüzyıla ait kilise, Boğsak Adası'nda ise yerleşim ve birden çok bazilika bulunur. [290][116][86][51][118][123][117][20][213][308][132][35][17][129][222][5]
Ersan'ın kronik sentezine göre kıyı kolu 1225'te Silifke'ye kadar ilerledi. 1225 Selçuklu İç-il seferi: Ersan'ın kronik sentezine göre Larende yönünden gelen kol Sartavul ve Göksu vadisini izleyerek İç-il'e girdi ve Silifke'ye kadar ilerledi (1225).
Kılıç'ın Yazıcızâde ve Vahram geleneğini karşılaştıran sentezi, Güneri Bey'in 1287 saldırısında Tarsus'un tahrip edildiğini aktardı. Aynı modern sentez, 1287 saldırısında Tarsus'un yağmalandığını aktardı.
Tarsus'un 1415'te Ramazanoğlu Ahmed Bey tarafından alınması25 Mart 1415
Ramazanoğlu Ahmed Bey, yaklaşık yedi aylık kuşatmanın ardından 25 Mart 1415'te Tarsus'u Karamanoğullarından aldı. Ahmed Bey, Tarsus'un alınmasının ardından hutbeyi Memlük Sultanı el-Melikü'l-Müeyyed adına okuttu.
Ortaçağ Kilikyası'nda belgelenen Ermeni nüfus, elit, dinî ve kültürel ağları için tarihsel topluluk kaydı. Kilikya Ermeni Krallığı'nın bütün sakinlerini Ermeni saymaz ve modern topluluklara kesintisiz soy bağı kurmaz.
Ersan'ın İbn Bîbî aktarımına dayalı sentezine göre 1218 antlaşmasından sonra tacir ve yolcular için yolların açıldığı komşu ülkelere bildirildi. Çetin'in Memlûk kaynaklarına dayalı sentezine göre 7 Haziran 1285 antlaşması iki tarafın topraklarındaki tüccarların geçişini düzenledi.
Nakamachi'nin Ermeni kolofonları ile Arap kroniklerini karşılaştıran çalışmasına göre Altunboğa, 1335'te Tarsus'u da kapsayan Memlûk akınına komuta etti.
Osmanlı kayıtları İçel'deki köyleri, cemaatleri, üretimi ve vergileri adlarıyla gösterir. 1572–1573'te Kıbrıs iskânı için hane yazımı yapıldı. 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın başında Alaiye ve Teke çevresinden İçel'e zorunlu iskân, yaylak hareketlerini denetleyen emirler ve bazı cemaatlerin Kıbrıs'a sevki kaydedildi. [222][276][68][196][11][80][304][77][202]
Bu dönemde Mersin nasıl değişti?
Selendi'nin 1522'de ayrı kaza olması1522
Selendi, 1522'de Gülnar'dan ayrılarak ayrı bir kaza oldu.
Kasım 1890-Ocak 1891 aralığında Mersin'de bildirilen kolera vakaları ile Mersin iskelesi ve güney sahil deniz trafiğine yönelik tedbirleri bir olay kimliğinde toplar Adana vaka ve ölüm toplamlarını içermez.
Mayıs-Haziran 1895 için kaynakta açıkça belgelenen Tarsus vaka ve ölümleri, kordon ve demiryolu tedbirleri ile Alifakı, Yaramış ve Mersin'e uzanan bildirimleri kapsar
Hacı Konstantin Mavromatis, 19. yüzyılın ikinci yarısında Mersin'de dış ticaret yapan bir ticaret evi kurdu işletme kredi ve sarraflık faaliyetleri de yürüttü.
1870'te kaydedilen ve daha sonra kaybolan kitabe, köprünün yerindeki Roma yapısını 77–78'e ve Kilikya Valisi L. Octavius Memor'a bağladı. Silifke Taşköprü'nün onarımı için 1848'den 1873'e kadar birçok keşif yapılıp keşif raporu hazırlandı onarım 1873'te başladı.
Sacit Uğuz, 1903'te tamamlanan Konya-Ereğli bağlantısını Mersin hinterlandındaki ticari hareketlilik ve vapur trafiğiyle ilişkilendirdi. Messageries Maritimes, 26 sefer yaptı (1901).
Aralık 1918'de İngiliz ve Fransız birlikleri Mersin'e geldi. İşgal yıllarında belediye, Müdafaa-i Hukuk örgütleri ve Kuvâ-yi Milliye farklı görevlerle hareket etti. Nisan 1920'de millî kuvvetler Mersin'i kuşatıp Tarsus bağlantısını kesmeye çalıştı; Fransız donanmasının ateşi sonrasında kuşatma sona erdi. Haziranda Yenice istasyonu alındı ve demiryolunun bazı kesimleri tahrip edildi. [110][171][134]
İşgal ve Kuvâ-yi Milliye
Mersin'in işgali (1918-1922)1.918–1.922
İngiliz birlikleri Mersin'e geldi (1918). Fransız birlikleri Mersin'e çıktı (1918).
139. Piyade Alayı, Karaman'dan Silifke'ye geçti (1920). Alay komutanı Silifke'de yerel Müdafaa-i Hukuk temsilcileriyle görüştü ve cephedeki millî müfrezeleri teftiş etti.
Cumhuriyet döneminde Mersin'in kurumları ve kent mekânı yeniden şekillendi. 1933'te Mersin ile İçel vilayetleri birleşti. Halkevi, okullar ve basın kent hayatında yer aldı; Hermann Jansen'in 1938 planı modern imar düzenine yön verdi. 1950'de Müfide İlhan belediye başkanı seçildi. [122][81][281][26][193][156][265][111][217][252][251][59][285][189][230]
Bu dönemde neler oldu?
30-31 Ocak 1943 Yenice Görüşmesi1.943
30-31 Ocak 1943 Yenice Görüşmesi: İsmet İnönü, Winston Churchill (1943). 30-31 Ocak 1943 Yenice Görüşmesi: Türkiye'nin güvenliği, Türkiye'nin silahlandırılması, Türkiye'nin savaşa katılım ihtimali (1943).
20 Kasım-9 Aralık 2001 aşırı yağış döneminde Mersin ili içinde çok sayıda akarsu ve dereyi etkileyen taşkınlar çok odaklı olay tek koordinata indirgenmez.
29 Aralık 2016'da Mersin merkez, Mezitli ve Akdeniz çevresinde ağırlaşan sel olayı önceki yağış dizisi olay bağlamıdır, olayın kesin günü 29 Aralık'tır.
28 Temmuz'da Aydıncık ve Silifke'de başlayan ve akademik araştırma penceresi 3 Ağustos'a uzanan yangın kompleksi. Ana KG'deki 15–17 Temmuz Pembecik/Şırşır yangınından ayrıdır.
Merkezleri Pazarcık ve Elbistan'da olan iki büyük depremin Mersin'de hissedilmesi ile ilin depremzedeler için kabul ve barınma işlevini ayrı kaynaklı etkiler olarak bir araya getiren olay kaydıdır.
Birleşik İçel Vilayeti (1933-1949) nüfusu 244.236 kişi olarak kaydedildi (1935). Birleşik İçel Vilayeti (1933-1949) nüfusu 257.709 kişi olarak kaydedildi (1940).
Kemalettin Köroğlu, Mersin Yumuktepe Höyüğü'nün 2004 kazı çalışmalarını belgeleyen ve 2006'da yayımlanan Kazı Sonuçları Toplantısı raporunun ortak yazarları arasında yer aldı.